در قلب شهر تاریخی شیراز، بنایی ایستاده است که در نگاه نخست بیشتر به یک دژ نظامی شباهت دارد؛ دیوارهایی بلند، برج‌هایی عظیم و استوار و ظاهری که گویی برای مقاومت در برابر حمله دشمن ساخته شده است. اما وقتی وارد فضای داخلی آن می‌شویم، تصویر کاملاً متفاوتی پیش روی ما قرار می‌گیرد.
این بنا ارگ کریم‌خان زند است؛ یکی از مشهورترین آثار تاریخی شیراز و یادگاری ارزشمند از دوره زندیه.
امروزه ارگ در مرکز شیراز قرار دارد، اما در زمان ساخت، بخشی از یک طرح شهری بزرگ‌تر بود که کریم‌خان برای تبدیل شیراز به پایتختی آباد و پررونق در نظر گرفته بود. منابع تاریخی، ارگ را یکی از بهترین نمونه‌های ترکیب «دژ و اقامتگاه مجلل» در معماری دوره خود معرفی کرده‌اند.
ارگ کریم‌خان در چه دوره‌ای ساخته شد؟
برای درک داستان ارگ، ابتدا باید به حدود سه قرن پیش برگردیم.
پس از کشته شدن نادرشاه افشار در سال ۱۷۴۷ میلادی، ایران وارد دوره‌ای پرآشوب شد. گروه‌های مختلف برای به دست گرفتن قدرت با یکدیگر رقابت می‌کردند.
در میان این کشمکش‌ها، کریم‌خان زند به تدریج قدرت بیشتری به دست آورد.
کریم‌خان از ایل زند بود و پس از چندین سال جنگ و رقابت سیاسی توانست بخش بزرگی از ایران را تحت کنترل خود درآورد. او سرانجام شیراز را به عنوان پایتخت خود انتخاب کرد و از حدود سال ۱۷۶۵ میلادی حکومت خود را از این شهر اداره کرد.
شیراز در آن زمان شرایط چندان مناسبی نداشت. این شهر در دهه‌های پیش از قدرت گرفتن کریم‌خان، آسیب‌های زیادی از جنگ، شورش و ناامنی دیده بود.
کریم‌خان تصمیم گرفت شیراز را دوباره آباد کند.
او تنها به ساخت یک کاخ برای خود فکر نمی‌کرد؛ بلکه مجموعه‌ای از بناهای عمومی، مذهبی، تجاری و حکومتی را در شهر ایجاد یا بازسازی کرد.
از جمله این بناها می‌توان به:
- ارگ کریم‌خان
- بازار وکیل
- مسجد وکیل
- حمام وکیل
- دیوان‌خانه
- باغ نظر
- کاروانسراها
- آب‌انبارها
- تأسیسات دفاعی شهر
اشاره کرد.
به این ترتیب، ارگ کریم‌خان بخشی از یک پروژه بزرگ شهری بود که هدف آن تبدیل شیراز به پایتختی امن، آباد و باشکوه بود.
چرا کریم‌خان ارگ را ساخت؟
ارگ فقط برای نمایش قدرت ساخته نشده بود.
کریم‌خان به اقامتگاهی نیاز داشت که هم محل زندگی او و خانواده‌اش باشد و هم بتواند در مواقع ضروری نقش یک دژ دفاعی را ایفا کند.
به همین دلیل ساختمان ارگ ترکیبی هوشمندانه از کاخ و قلعه است.
از بیرون، دیوارهای بلند و برج‌های عظیم آن حال‌وهوای یک دژ نظامی را ایجاد می‌کنند.
اما در داخل، با حیاطی بزرگ، باغ، حوض‌ها، اتاق‌های متعدد، ایوان‌ها، حمام و فضاهای مسکونی روبه‌رو می‌شویم.
همین ویژگی است که ارگ کریم‌خان را از بسیاری از قلعه‌های نظامی ایران متمایز می‌کند.
در واقع، حاکم زندیه می‌خواست در محیطی امن و محافظت‌شده زندگی کند، اما در عین حال اقامتگاه او از زیبایی و امکانات یک مجموعه سلطنتی برخوردار باشد.
داستان ساخت ارگ کریم‌خان
منابع تاریخی درباره زمان دقیق آغاز ساخت ارگ اطلاعات نسبتاً دقیقی ارائه می‌کنند.
بر اساس پژوهش‌های منتشرشده در Encyclopaedia Iranica، ساخت ارگ احتمالاً در حدود سال ۱۷۶۶ میلادی آغاز شده و در سال‌های بعد تکمیل شده است.
برای ساخت این مجموعه، استادکاران و هنرمندان مختلف از نقاط گوناگون ایران به شیراز آمدند.
معماران، آجرکاران، سنگ‌تراشان، نجاران، نقاشان و دیگر صنعتگران در ساخت بنا مشارکت داشتند.
این موضوع نشان می‌دهد که ساخت ارگ یک پروژه ساده ساختمانی نبوده است.
کریم‌خان برای ساخت پایتخت جدید خود، مجموعه‌ای از بهترین نیروهای فنی و هنری زمان خود را گرد هم آورد.
حتی برخی مصالح تزئینی ارزشمند از شهرها و مناطق دیگر تهیه شد.
در تزئینات داخلی بنا از سنگ، چوب، کاشی و مصالح گران‌قیمت استفاده شده بود و بخش‌هایی از دیوارها و ایوان‌ها دارای تزئینات هنری بودند.
ارگ کریم‌خان چقدر بزرگ است؟
ارگ بنایی مستطیل‌شکل و بسیار بزرگ است.
بر اساس اطلاعات پژوهشی Encyclopaedia Iranica، طول آن حدود ۱۲۴٫۸ متر و عرض آن حدود ۹۳٫۶ متر است.
ارتفاع دیوارهای بیرونی نیز حدود ۱۲ متر بوده و چهار برج عظیم در چهار گوشه بنا قرار گرفته‌اند.
این برج‌ها تقریباً ۱۵ متر ارتفاع دارند و شکل آنها از بیرون حالتی مخروط ناقص دارد.
این ابعاد در کنار دیوارهای ضخیم و برج‌های مستحکم باعث شده ارگ از فاصله دور نیز ظاهری بسیار قدرتمند داشته باشد.
اما یکی از جذاب‌ترین نکات درباره ارگ این است که این ظاهر نظامی در تضاد جالبی با فضای داخلی آن قرار دارد.
چهار برج معروف ارگ
یکی از نخستین چیزهایی که در تصاویر ارگ کریم‌خان توجه بیننده را جلب می‌کند، چهار برج گوشه‌های آن است.
هر چهار برج تقریباً شکل مشابهی دارند و به عنوان بخش‌هایی از سیستم دفاعی بنا طراحی شده‌اند.
اما این برج‌ها فقط جنبه تزئینی ندارند.
قرار گرفتن آنها در گوشه‌های ارگ باعث می‌شد نقاط مختلف دیوارها بهتر تحت کنترل قرار گیرند.
به زبان ساده، معماری ارگ به گونه‌ای طراحی شده بود که هم شکوه اقامتگاه حکومتی را نشان دهد و هم قدرت دفاعی آن را حفظ کند.
یکی از معروف‌ترین داستان‌های ارگ؛ برج کج
امروزه یکی از مشهورترین ویژگی‌های ارگ، برج جنوب‌شرقی آن است که به دلیل نشست زمین از حالت عمودی خارج شده و به اصطلاح «برج کج ارگ» شناخته می‌شود.
این برج سال‌هاست که یکی از عناصر شاخص تصویری ارگ محسوب می‌شود.
کج‌شدن برج باعث شده بسیاری از گردشگران هنگام بازدید از ارگ، نخست به دنبال همین قسمت باشند.
البته اهمیت ارگ فقط به این برج محدود نمی‌شود؛ تمام مجموعه از نظر معماری و تاریخی ارزشمند است.
معماری ارگ؛ ترکیب قلعه و کاخ
معماری ارگ کریم‌خان یکی از جذاب‌ترین بخش‌های تاریخ این بناست.
دیوارهای بیرونی بیشتر از آجر ساخته شده‌اند و در قسمت‌های پایین دیوارها و برج‌ها از سنگ استفاده شده است.
داخل ارگ کاملاً متفاوت است.
در بخش داخلی، حیاطی بزرگ وجود دارد که در آن باغ و حوض‌ها قرار داشته‌اند.
در اطراف حیاط نیز اتاق‌ها، ایوان‌ها و فضاهای مختلف زندگی قرار گرفته‌اند.
به این ترتیب، فضای داخلی بیشتر شبیه یک اقامتگاه سلطنتی آرام و زیباست تا یک قلعه جنگی.
همین تضاد میان نمای بیرونی و فضای داخلی، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های معماری ارگ محسوب می‌شود.
حیاط مرکزی ارگ
وقتی از ورودی عبور می‌کنید، وارد فضای داخلی و حیاط مرکزی می‌شوید.
حیاط مستطیل‌شکل ارگ تقریباً ۹۳٫۶ متر در ۷۲٫۸ متر بوده است.
در این حیاط، دو حوض و فضای باغ وجود داشته است.
درختان و فضای سبز حیاط، محیطی آرام برای زندگی ساکنان ارگ ایجاد می‌کردند.
این طراحی نشان می‌دهد که هدف فقط ساخت یک قلعه دفاعی نبوده است.
کریم‌خان می‌خواست محل زندگی او فضایی دلنشین، آرام و در عین حال باشکوه باشد.
ایوان‌های ارگ
در سه ضلع حیاط، ایوان‌های بزرگی قرار دارند.
هر یک از این ایوان‌ها با ستون‌های سنگی بلند همراه شده‌اند و در اطراف آنها اتاق‌ها و فضاهای مختلف قرار گرفته است.
این ایوان‌ها علاوه بر نقش معماری، برای ایجاد ارتباط میان حیاط و فضاهای داخلی نیز اهمیت داشته‌اند.
ترکیب آجر، سنگ، چوب و تزئینات رنگی باعث شده فضای داخلی ارگ با وجود ظاهر سنگین دیوارهای بیرونی، حالتی ظریف‌تر و هنری داشته باشد.
حمام اختصاصی کریم‌خان
یکی از بخش‌های جالب ارگ، حمام آن است.
این حمام در داخل مجموعه قرار داشت و برای استفاده ساکنان ارگ ساخته شده بود.
وجود حمام در چنین مجموعه‌ای نشان می‌دهد که ارگ در حقیقت یک مجموعه مسکونی کامل بوده است؛ مجموعه‌ای که بسیاری از نیازهای روزمره ساکنان خود را در داخل دیوارهایش تأمین می‌کرد.
تزئینات و هنرهای به‌کاررفته در ارگ
ارگ کریم‌خان فقط با دیوارهای ساده آجری ساخته نشده بود.
بخش‌های داخلی بنا دارای تزئینات متنوعی بوده‌اند.
در برخی قسمت‌ها از سنگ مرمر و تزئینات گچ‌بری و نقاشی استفاده شده بود.
بر اساس پژوهش‌های تاریخی، در بخش‌هایی از ساختمان نقوش و تزئینات رنگی با استفاده از رنگ‌هایی مانند طلایی و لاجوردی دیده می‌شده است. همچنین بخش‌هایی از کف و دیوارها با سنگ و عناصر تزئینی پوشانده شده بود.
داستان کاشی‌کاری معروف ورودی
یکی از جزئیات جالب ارگ، کاشی‌کاری بالای ورودی آن است.
در این قسمت تصویری از رستم در حال نبرد با دیو سفید دیده می‌شود.
این تصویر با کاشی‌های هفت‌رنگ ساخته شده و نمونه‌ای از تلفیق هنر و روایت‌های حماسی ایرانی در معماری دوره زندیه است.
انتخاب داستان رستم نیز اتفاقی به نظر نمی‌رسد.
رستم یکی از شناخته‌شده‌ترین قهرمانان ادبیات حماسی ایران است و تصویر او در ورودی یک بنای حکومتی می‌توانست یادآور قدرت، شجاعت و پیروزی باشد.
آبرسانی به ارگ؛ مهندسی جالب دوره زندیه
یکی از نکات کمتر شنیده‌شده درباره ارگ، سیستم تأمین آب آن است.
بر اساس گزارش تاریخی میرزا محمد صادق موسوی نامی، آب رکن‌آباد که در ادبیات و شعر فارسی نیز شهرت زیادی دارد، با استفاده از مسیرهای ساخته‌شده از آجر و ملات و سیستم‌های انتقال آب به سمت ارگ هدایت می‌شد.
بخش‌هایی از این مسیرهای آبرسانی و سیفون‌های مربوط به آن هنوز در اطراف ارگ قابل مشاهده دانسته شده‌اند.
این موضوع نشان می‌دهد که سازندگان ارگ تنها به زیبایی بنا توجه نداشته‌اند؛ بلکه برای تأمین آب و نیازهای عملی مجموعه نیز برنامه‌ریزی دقیقی انجام داده‌اند.
ارگ و زندگی کریم‌خان زند
ارگ برای کریم‌خان صرفاً یک ساختمان حکومتی نبود.
این بنا محل زندگی او و خانواده‌اش بود و بخشی از مهم‌ترین تصمیمات سیاسی دوره زندیه در همین محیط گرفته می‌شد.
کریم‌خان برخلاف بسیاری از فرمانروایان دوره خود، عنوان «شاه» را برای خود انتخاب نکرد و بیشتر با عنوان وکیل یا «وکیل‌الرعایا» شناخته می‌شد.
همین نگاه در معماری و توسعه شیراز نیز تا حدی دیده می‌شود.
او در کنار ساخت بناهای حکومتی، به توسعه بازار، حمام، مسجد، باغ و زیرساخت‌های شهری نیز توجه داشت.
در دوره حکومت او، شیراز رونق بیشتری پیدا کرد و امنیت و تجارت شهر بهبود یافت.
ارگ در قلب شهر زندیه
ارگ را نباید به صورت یک ساختمان مستقل تصور کرد.
این بنا در مرکز مجموعه‌ای قرار داشت که کریم‌خان برای پایتخت خود ایجاد کرده بود.
در اطراف آن، بازار وکیل، مسجد وکیل، حمام وکیل و دیگر بناهای حکومتی و شهری قرار داشتند.
بازار وکیل نیز در همین دوره ساخته شد و بخشی از طرح توسعه شهری کریم‌خان بود. پژوهش‌های تاریخی ساخت آن را در فاصله حدود سال‌های ۱۷۷۰ تا ۱۷۷۴ میلادی قرار می‌دهند.
به همین دلیل، ارگ را می‌توان یکی از مهم‌ترین قطعات پازل شهری شیراز در دوره زندیه دانست.
پس از مرگ کریم‌خان چه اتفاقی برای ارگ افتاد؟
کریم‌خان زند در سال ۱۷۷۹ میلادی درگذشت.
پس از مرگ او، حکومت زندیه وارد دوره‌ای از کشمکش‌های داخلی شد.
رقابت میان جانشینان کریم‌خان قدرت زندیه را تضعیف کرد.
سرانجام آقامحمدخان قاجار توانست قدرت را در ایران به دست گیرد و به حکومت زندیه پایان دهد.
شیراز نیز از این تحولات در امان نماند.
دوران باشکوهی که کریم‌خان برای شهر ایجاد کرده بود به تدریج تغییر کرد و بسیاری از بناها و ساختارهای دوره زندیه در دوره‌های بعد دستخوش تغییر شدند.
ارگ در دوره قاجار
با روی کار آمدن قاجارها، کاربری ارگ نیز تغییر کرد.
ارگ همچنان اهمیت حکومتی خود را حفظ کرد و برای مدتی محل استقرار حاکمان فارس بود.
در واقع، این بنا پس از پایان حکومت زندیه نیز از چرخه سیاسی شهر خارج نشد.
در دوره قاجار، ارگ به عنوان محل استقرار فرمانداران و حاکمان فارس مورد استفاده قرار گرفت.
اما در این دوره، تغییرات و آسیب‌هایی نیز به بخش‌هایی از بنا وارد شد.
زمانی که ارگ به زندان تبدیل شد
شاید یکی از تلخ‌ترین فصل‌های تاریخ ارگ، دوره‌ای باشد که بخشی از آن به کاربری زندان اختصاص یافت.
در اواخر دوره قاجار و سال‌های ابتدایی دوره پهلوی، ارگ همچنان با ساختار حکومتی فارس ارتباط داشت.
بعدها در بخشی از محوطه، ساختمانی برای استفاده به عنوان مقر پلیس و زندان ایجاد شد.
این تغییر کاربری، فاصله زیادی با هدف اولیه ساخت بنا داشت.
جایی که زمانی محل زندگی کریم‌خان و مرکز حکومت زندیه بود، در دوره‌ای به فضایی اداری و حتی زندان تبدیل شد.
خطر نابودی ارگ
در دوره مدرن، شهر شیراز به سرعت تغییر کرد.
خیابان‌های جدید ایجاد شدند، ساختمان‌های قدیمی تخریب یا تغییر کاربری دادند و بافت تاریخی شهر تحت فشار توسعه شهری قرار گرفت.
ارگ کریم‌خان نیز از این تغییرات بی‌نصیب نماند.
با این حال، اهمیت تاریخی و معماری بنا باعث شد توجه بیشتری به حفاظت از آن شکل بگیرد.
عملیات مرمت ارگ در سال ۱۹۷۷ میلادی آغاز شد و بخش‌هایی از تزئینات و عناصر معماری آن مورد بازسازی و حفاظت قرار گرفت.
چرا ارگ کریم‌خان اهمیت تاریخی دارد؟
اهمیت ارگ را می‌توان از چند زاویه بررسی کرد.
۱. اهمیت سیاسی
ارگ یکی از مهم‌ترین بناهای حکومتی دوره زندیه و محل زندگی کریم‌خان بود.
۲. اهمیت معماری
این بنا ترکیبی از معماری دفاعی و معماری کاخ‌گونه است.
۳. اهمیت شهری
ارگ یکی از عناصر اصلی طرح توسعه شیراز در دوره زندیه بود.
۴. اهمیت هنری
کاشی‌کاری، نقاشی، سنگ‌کاری، گچ‌بری و تزئینات داخلی، ارزش هنری بنا را افزایش داده‌اند.
۵. اهمیت تاریخی
ارگ شاهد تغییر حکومت‌های مختلف در ایران، از زندیه تا قاجار و پهلوی بوده است.
ارگ کریم‌خان؛ یک قلعه معمولی نیست
شاید بتوان مهم‌ترین ویژگی ارگ را همین دانست.
اگر تنها به نمای بیرونی نگاه کنیم، ممکن است تصور کنیم با یک قلعه نظامی مواجه هستیم.
اما اگر وارد آن شویم، با حیاطی سرسبز، حوض، ایوان، اتاق‌های متعدد و فضاهای مسکونی مواجه می‌شویم.
از یک سو دیوارهای ضخیم و برج‌های بلند قرار دارند و از سوی دیگر، فضای داخلی با باغ و معماری آرام و کاخ‌گونه طراحی شده است.
این ترکیب باعث شده ارگ کریم‌خان در پژوهش‌های معماری به عنوان نمونه‌ای برجسته از تلفیق دفاع و زندگی درباری شناخته شود.
ارگ کریم‌خان و هویت شیراز
شیراز تنها شهر حافظ و سعدی نیست.
این شهر در دوره زندیه نیز یکی از مهم‌ترین مراکز سیاسی و فرهنگی ایران بود.
کریم‌خان با توسعه شهر، ساخت بازار، مسجد، حمام، باغ و ارگ، چهره جدیدی به شیراز بخشید.
بسیاری از بناهای دوره او هنوز بخشی از هویت تاریخی شهر هستند.
ارگ کریم‌خان در میان آنها جایگاه ویژه‌ای دارد؛ زیرا بیش از یک بنای تاریخی است.
این ساختمان، تصویر فیزیکی یکی از مهم‌ترین دوره‌های تاریخ شیراز را در خود حفظ کرده است.
ارگ کریم‌خان امروز
امروزه ارگ کریم‌خان یکی از شناخته‌شده‌ترین بناهای تاریخی شیراز و از مهم‌ترین جاذبه‌های فرهنگی این شهر است.
بازدیدکننده‌ای که وارد ارگ می‌شود، در واقع وارد بخشی از تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران در قرن هجدهم میلادی می‌شود.
دیوارهای ارگ تنها آجر و سنگ نیستند؛ هر بخش از آنها داستانی از دوره زندیه، تغییر حکومت‌ها، دوران قاجار، سال‌های استفاده اداری و زندان و سپس تلاش برای حفاظت و مرمت این اثر تاریخی را روایت می‌کند.
چند نکته جالب درباره ارگ کریم‌خان
- ارگ در دوره حکومت کریم‌خان زند و در شیراز ساخته شد.
- این بنا هم کارکرد دفاعی داشت و هم اقامتگاه حکومتی بود.
- چهار برج در چهار گوشه آن قرار گرفته است.
- برج‌ها حدود ۱۵ متر ارتفاع دارند.
- طول ارگ حدود ۱۲۴٫۸ متر و عرض آن حدود ۹۳٫۶ متر است.
- حیاط مرکزی دارای باغ و دو حوض بوده است.
- در ورودی ارگ، تصویری کاشی‌کاری‌شده از نبرد رستم و دیو سفید دیده می‌شود.
- بخشی از تزئینات داخلی بنا با سنگ، چوب، گچ و نقاشی‌های رنگی اجرا شده بود.
- ارگ در دوره‌های بعدی به محل استقرار حاکمان فارس تبدیل شد.
- در دوره‌ای از تاریخ معاصر، بخشی از مجموعه برای کاربری پلیس و زندان استفاده شد.
- مرمت بنا در سال ۱۹۷۷ میلادی آغاز شد.
ارگ کریم‌خان؛ روایتی از فراز و فرود تاریخ ایران
شاید جذاب‌ترین بخش داستان ارگ کریم‌خان این باشد که این بنا تقریباً همزمان با یکی از مهم‌ترین دوره‌های بازسازی شیراز متولد شد.
کریم‌خان شهری را که از جنگ و ناامنی آسیب دیده بود، به پایتخت خود تبدیل کرد و تلاش کرد آن را دوباره رونق دهد.
در این میان، ارگ به قلب سیاسی این شهر تبدیل شد.
اما پس از مرگ او، اوضاع تغییر کرد.
حکومت زندیه از هم پاشید، قاجارها قدرت گرفتند و ارگ وارد دوره جدیدی از زندگی خود شد.
بعدها ساختمان‌هایی در اطراف آن تغییر کردند، کاربری‌های جدید به وجود آمد و حتی بخشی از ارگ به زندان تبدیل شد.
با ورود ایران به دوران مدرن نیز خطر تخریب بناهای تاریخی افزایش یافت.
اما ارگ باقی ماند.
امروز، وقتی برج‌های آن را در مرکز شیراز می‌بینیم، در واقع با بنایی روبه‌رو هستیم که بیش از دو قرن تغییرات سیاسی، اجتماعی و شهری را پشت سر گذاشته است.
جمع‌بندی
ارگ کریم‌خان زند یکی از مهم‌ترین یادگارهای دوره زندیه و یکی از شاخص‌ترین بناهای تاریخی شیراز است.
این بنا در ابتدا برای آن ساخته شد که هم خانه و اقامتگاه کریم‌خان باشد و هم مرکز حکومت و دژی مستحکم برای حفاظت از حاکم و مجموعه حکومتی.
معماری ارگ به شکلی هوشمندانه میان دو مفهوم تعادل برقرار کرده است: قدرت و آرامش.
در بیرون، دیوارهای بلند، برج‌های مستحکم و ساختار دفاعی قرار دارد؛ در داخل، باغ، حوض، ایوان و فضاهای مسکونی.
اما سرگذشت ارگ با پایان حکومت زندیه تمام نشد.
این بنا در دوره قاجار و پهلوی نیز به زندگی خود ادامه داد و حتی برای مدتی کاربری اداری و زندان پیدا کرد. سپس با افزایش توجه به میراث فرهنگی، روند حفاظت و مرمت آن آغاز شد.
به همین دلیل، ارگ کریم‌خان را نباید فقط یک جاذبه گردشگری دانست.
ارگ کریم‌خان یک سند معماری زنده از تاریخ شیراز و یکی از معدود بناهایی است که می‌توان در آن ردپای چند دوره مهم تاریخ معاصر ایران را همزمان مشاهده کرد.
منابع و مراجع معتبر
- Encyclopaedia Iranica – Arg-e Karim Khan: پژوهش تخصصی درباره تاریخ، معماری، ابعاد و کاربری‌های ارگ.
- Encyclopaedia Iranica – Shiraz, History to 1940: اطلاعات تاریخی درباره شیراز و برنامه‌های عمرانی کریم‌خان زند.
- Encyclopaedia Iranica – Zand Dynasty: اطلاعات تاریخی درباره کریم‌خان، حکومت زندیه و انتخاب شیراز به عنوان مرکز حکومت.
- Encyclopaedia Iranica – Karim Khan Zand: اطلاعات درباره حکومت کریم‌خان و پروژه‌های عمرانی او در شیراز.
- Encyclopaedia Iranica – Bazar-e Vakil: برای بررسی ارتباط ارگ با طرح شهری و مجموعه بناهای دوره زندیه در شیراز.
.webp "راهنمای کامل گردش مکان های تفریحی شیراز در پاییز")
