بعضی معمارها ساختمان میسازند... بعضی شهرها را تغییر میدهند... اما تنها معدودی هستند که به تاریخ یک ملت، چهرهای تازه میبخشند.
وقتی امروز مقابل آرامگاه خیام در نیشابور میایستیم، وقتی ستونهای باشکوه آرامگاه بوعلیسینا در همدان را تماشا میکنیم یا عظمت آرامگاه فردوسی در توس را میبینیم، در حقیقت تنها به یک بنا نگاه نمیکنیم؛ بلکه با اندیشه مردی روبهرو هستیم که باور داشت معماری باید زبان تاریخ، فرهنگ و هویت یک سرزمین باشد.
آن مرد، هوشنگ سیحون بود؛ معمار، نقاش، استاد دانشگاه و هنرمندی که بسیاری او را پدر معماری مدرن ایران میدانند. او نهتنها ساختمان طراحی میکرد، بلکه تلاش میکرد روح ایران را در کالبد سنگ، بتن و هندسه جاودانه کند.
کودکی در خانوادهای که موسیقی در آن جریان داشت
هوشنگ سیحون در سال ۱۲۹۹ خورشیدی در تهران متولد شد؛ در خانوادهای که هنر، بخشی جداییناپذیر از زندگی روزمره بود.
پدربزرگش، میرزا عبدالله فراهانی، از بزرگترین استادان موسیقی سنتی ایران بود و مادرش نیز نوازنده تار و سهتار به شمار میرفت. دایی او، احمد عبادی، از نامدارترین موسیقیدانان ایران بود.کمبود اطلاعات درباره پدر سیحون، به دلیل تمرکز خاطرات و پژوهشها بر خاندان مادری هنرمند اوست.
در چنین فضایی، ذوق هنری سیحون از همان کودکی شکل گرفت؛ هرچند سرنوشت او را نه به سمت موسیقی، بلکه به سوی معماری کشاند. با این حال، بسیاری معتقدند همان نظم و هارمونی موسیقی ایرانی بعدها در طرحهای معماری او نیز دیده میشود.
ورود به دنیای معماری؛ آغاز راهی متفاوت
سیحون تحصیلات خود را در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران آغاز کرد؛ جایی که استعدادش خیلی زود مورد توجه استادان قرار گرفت.
پس از فارغالتحصیلی، به پیشنهاد آندره گدار برای ادامه تحصیل راهی پاریس شد و در مدرسه عالی هنرهای زیبای پاریس (بوزار) نزد استادان برجسته معماری آموزش دید.
اقامت در فرانسه نگاه او را به معماری مدرن گسترش داد؛ اما برخلاف بسیاری از همدورهایهایش، هرگز شیفته تقلید از معماری غرب نشد. او تصمیم گرفت معماری نوین را با فرهنگ و تاریخ ایران پیوند بزند؛ تصمیمی که بعدها مهمترین ویژگی آثارش شد.
مهمترین آثار هوشنگ سیحون؛ وقتی سنگ، زبان تاریخ میشود
اگر از مردم ایران بخواهید نام هوشنگ سیحون را بگویند، شاید بسیاری او را نشناسند؛ اما کافی است تصویری از آرامگاه خیام، بوعلیسینا یا نادرشاه را نشان دهید. تقریباً همه این بناها را دیدهاند؛ آثاری که هر کدام به نمادی از یک شهر و بخشی از هویت ایران تبدیل شدهاند.
سیحون معتقد بود آرامگاه، تنها محل دفن یک شخصیت نیست؛ بلکه باید اندیشه، شخصیت و جهانبینی او را نیز روایت کند. به همین دلیل هیچیک از بناهای او شبیه دیگری نیست و هر کدام داستانی مستقل دارند.
آرامگاه بوعلیسینا؛ پیوند هزار سال معماری ایران
وقتی در میدان بوعلی همدان قدم میزنید، نخستین چیزی که نگاهتان را به خود جلب میکند، ستونهای بلند و استوار آرامگاه است؛ ستونهایی که از دور، شکوهی کمنظیر دارند.
اما این ستونها فقط یک عنصر تزئینی نیستند.
سیحون با الهام از گنبد تاریخی قابوس، بنایی طراحی کرد که هم یادآور معماری ایران پیش از اسلام باشد و هم شکوه دوران اسلامی را در خود جای دهد.
عدد ۱۲ در این بنا نیز بیدلیل انتخاب نشده است. دوازده ستون پیرامون برج، نمادی از دوازده شاخه دانش و علوم مختلفی هستند که ابنسینا در آنها تبحر داشت؛ پزشکی، فلسفه، نجوم، ریاضیات، موسیقی و دیگر علوم.
در فضای داخلی نیز همه چیز با سادگی طراحی شده است؛ زیرا سیحون باور داشت شخصیت بزرگی مانند بوعلی، بیش از هر چیز با اندیشهاش شناخته میشود، نه با زرقوبرق معماری.
آرامگاه خیام؛ معماری که شعر و ریاضیات را در هم آمیخت
شاید شاهکار بیرقیب هوشنگ سیحون را بتوان آرامگاه خیام دانست.
او برای طراحی این بنا، سالها درباره شخصیت خیام مطالعه کرد. خیام فقط شاعر نبود؛ ریاضیدان، منجم و فیلسوفی بزرگ نیز بود.
به همین دلیل، سیحون بنایی آفرید که از هر زاویه، معنا و مفهومی تازه دارد.
شبکههای فولادی درهمتنیده، محاسبات دقیق هندسی را یادآوری میکنند؛ خطوط منحنی، لطافت شعرهای خیام را تداعی میکنند و فضای باز میان ستونها، اشارهای به نگاه آزاداندیش او دارد.
یکی از زیباترین ویژگیهای این آرامگاه آن است که در فصل بهار، شکوفههای درختان از میان سازه به داخل میریزند؛ گویی طبیعت نیز بخشی از معماری شده است.
این همان چیزی بود که سیحون میخواست؛ بنایی که با فصلها زندگی کند، نه اینکه صرفاً تودهای از سنگ و فلز باشد.
آرامگاه نادرشاه؛ تجسم اقتدار یک فرمانده
اگر آرامگاه خیام سرشار از لطافت است، آرامگاه نادرشاه کاملاً متفاوت به نظر میرسد.
سنگهای عظیم، خطوط شکسته، حجمهای سنگین و مجسمه باشکوه نادر بر اسب، همه یک پیام را منتقل میکنند؛ قدرت.
سیحون در این اثر تلاش کرد روحیه جنگاوری و صلابت نادرشاه را در قالب معماری نشان دهد.
رنگ تیره سنگهای گرانیت، فرمهای زاویهدار و فضای باز اطراف آرامگاه، حس استحکام و اقتدار را به بازدیدکننده منتقل میکنند؛ گویی بنا آماده حرکت است، درست مانند فرماندهای که هیچگاه آرام نمیگرفت.
آرامگاه کمالالملک؛ سادگی در اوج زیبایی
در طراحی آرامگاه کمالالملک، سیحون برخلاف بسیاری از آثار دیگرش، از شکوه و عظمت فاصله گرفت.
قوسهای ظریف، انحنای نرم خطوط و فضای آرام بنا، بیش از هر چیز با روحیه یک نقاش هماهنگ است.
در اینجا خبری از ستونهای غولپیکر یا حجمهای سنگین نیست؛ زیرا سیحون معتقد بود معماری باید شخصیت صاحب آرامگاه را بازتاب دهد.
در نتیجه، آرامگاه کمالالملک بیشتر شبیه یک اثر هنری است تا یک بنای یادبود.
راز موفقیت سیحون؛ چرا آثارش هرگز قدیمی نمیشوند؟
بسیاری از ساختمانهای مدرن، تنها چند دهه پس از ساخت، کهنه و از مد افتاده به نظر میرسند.
اما آثار هوشنگ سیحون حتی پس از گذشت دهها سال، همچنان تازه، باشکوه و الهامبخش هستند.
دلیل این ماندگاری را باید در یک اصل ساده جستوجو کرد؛ او هرگز معماری را از هویت ایرانی جدا نکرد.
در نگاه سیحون، معماری ایران زنجیرهای پیوسته بود؛ از کاخهای هخامنشی و آتشکدههای ساسانی تا مساجد، مدارس و باغهای ایرانی. او باور داشت هر نسل باید حلقهای تازه به این زنجیره بیفزاید، نه اینکه آن را از نو آغاز کند.
به همین دلیل، وقتی به آثار او نگاه میکنیم، گذشته و آینده را همزمان میبینیم؛ گویی تاریخ، با زبانی امروزی با ما سخن میگوید.
استادی که نسل تازهای از معماران ایران را پرورش داد
هوشنگ سیحون تنها به ساختن بناهای ماندگار بسنده نکرد. او باور داشت اگر دانش معماری از نسلی به نسل دیگر منتقل نشود، حتی باشکوهترین آثار نیز به مرور زمان ارزش خود را از دست خواهند داد.
پس از بازگشت از فرانسه، به عنوان استاد و بعدها رئیس دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران مشغول به کار شد. در آن سالها، این دانشکده مهمترین مرکز آموزش معماری ایران بود و بسیاری از معماران برجسته امروز، مستقیم یا غیرمستقیم تحت تأثیر اندیشههای او قرار گرفتند.
سیحون در کلاسهایش تنها از نقشه و محاسبات سخن نمیگفت. او دانشجویانش را به سفر میبرد؛ به تخت جمشید، پاسارگاد، اصفهان، یزد و کرمان. اعتقاد داشت معمار باید خاک ایران را لمس کند، آفتاب کویر را ببیند، در کوچههای شهرهای تاریخی قدم بزند و با مردم زندگی کند. تنها در این صورت است که میتواند معماریای خلق کند که ریشه در سرزمینش داشته باشد.
او بارها میگفت:
«معمار پیش از آنکه بنا بسازد، باید فرهنگ بسازد.»
معماری از نگاه سیحون؛ هر بنا باید داستانی برای گفتن داشته باشد
بسیاری از معماران، زیبایی را در تزئینات جستوجو میکنند، اما سیحون زیبایی را در معنا میدید.
او معتقد بود اگر ساختمانی نتواند اندیشهای را منتقل کند، هرچقدر هم باشکوه باشد، تنها مجموعهای از سنگ و بتن است.
به همین دلیل، پیش از طراحی هر پروژه، ماهها درباره شخصیت، تاریخ، اقلیم و فرهنگ آن تحقیق میکرد. آرامگاه خیام تنها یک سازه فلزی نیست؛ تجسم ذهن ریاضیدان و شاعر بزرگی است که جهان را با نگاهی متفاوت میدید. آرامگاه نادرشاه فقط یک بنای یادبود نیست؛ روایتی است از اقتدار، حرکت و شجاعت.
این شیوه طراحی، آثار سیحون را از بسیاری از بناهای همدورهاش متمایز کرده است.
سیحون؛ نقاشی که با قلممو نیز معماری میکرد
کمتر کسی میداند که هوشنگ سیحون در کنار معماری، نقاش چیرهدستی نیز بود.
او طی سالهای مختلف، صدها تابلو از روستاها، کویر، خانههای تاریخی، بازارها و طبیعت ایران خلق کرد. بیشتر آثارش با آبرنگ و مرکب اجرا شدهاند و نگاهی شاعرانه به معماری بومی ایران دارند.
در تابلوهای او، خبری از شلوغی و اغراق نیست. دیوارهای کاهگلی، بادگیرهای یزد، کوچههای باریک، درختان کهنسال و نور طلایی خورشید، با آرامشی کمنظیر به تصویر کشیده شدهاند.
برای سیحون، نقاشی و معماری دو هنر جداگانه نبودند؛ هر دو راهی برای روایت زیبایی ایران بودند.
مهاجرت؛ دوری از وطن، اما نه از ایران
پس از وقوع انقلاب، شرایط برای بسیاری از استادان دانشگاه تغییر کرد و هوشنگ سیحون نیز در اوایل دهه ۱۳۶۰ ایران را ترک کرد و در کانادا ساکن شد.
اگرچه هزاران کیلومتر از سرزمینش فاصله داشت، اما هیچگاه ارتباط عاطفی خود را با ایران از دست نداد.
در مصاحبههای مختلف، بارها از عشقش به فرهنگ، تاریخ و معماری ایران سخن گفت و همچنان به طراحی، نقاشی و تدریس ادامه داد.
سرانجام در سال ۱۳۹۳، در شهر ونکوور کانادا، در ۹۳ سالگی چشم از جهان فروبست؛ اما آثارش همچنان در گوشهوکنار ایران، یاد او را زنده نگه داشتهاند.
آثار کمتر شناختهشده هوشنگ سیحون
هرچند آرامگاههای مشهور، شناختهشدهترین آثار او هستند، اما فعالیتهای سیحون بسیار گستردهتر بود.
او در طراحی خانههای مسکونی، بانکها، ساختمانهای اداری، کارخانهها، ویلاها و پروژههای شهرسازی نیز نقش داشت. همچنین در مرمت بناهای تاریخی، حفاظت از میراث فرهنگی و مستندسازی آثار ارزشمند ایران فعالیتهای مهمی انجام داد.
یکی از دغدغههای همیشگی او، حفظ معماری اصیل ایرانی بود. او هشدار میداد که اگر معماری تنها به تقلید از سبکهای بیگانه تبدیل شود، شهرها هویت خود را از دست خواهند داد.
میراثی که هر روز با آن زندگی میکنیم
شاید بزرگترین موفقیت هوشنگ سیحون این باشد که آثارش فقط متعلق به گذشته نیستند.
هر روز هزاران نفر در میدان بوعلی قدم میزنند، گردشگران از آرامگاه خیام بازدید میکنند، دوستداران تاریخ در کنار آرامگاه نادرشاه عکس میگیرند و علاقهمندان ادبیات در کنار آرامگاه فردوسی میایستند؛ بیآنکه بدانند همه این تجربهها، حاصل اندیشه یک معمار است.
سیحون ثابت کرد معماری میتواند پلی میان گذشته و آینده باشد؛ پلی که مردم را به ریشههایشان پیوند میدهد.
سخن پایانی
هوشنگ سیحون بیش از آنکه یک معمار باشد، راوی تاریخ ایران بود. او با نگاهی ژرف به گذشته، آثاری خلق کرد که نه در بند تقلید از معماری کهن بودند و نه اسیر مدرنیسم بیهویت.
راز ماندگاری آثارش در همین تعادل نهفته است؛ احترام به گذشته، در کنار جسارت برای آفرینش آینده.
امروز، هر بار که نور خورشید بر ستونهای آرامگاه بوعلی میتابد، شکوفههای بهاری بر آرامگاه خیام میریزند یا سایه آرامگاه فردوسی بر خاک توس گسترده میشود، میتوان رد اندیشه مردی را دید که باور داشت معماری، زبان خاموش یک ملت است؛ زبانی که اگر درست سخن بگوید، قرنها در حافظه تاریخ باقی خواهد ماند.
